استهلاک در حسابداری چیست؟ روشها و نحوه محاسبه + قوانین مالیاتی (1404)
داراییهای ثابت مشهود بخش مهمی از سرمایهگذاری هر واحد تجاری را تشکیل میدهند و استفاده مداوم از آنها باعث کاهش منافع اقتصادی آتی میشود. بههمین دلیل حسابداران، بهای تمامشده این داراییها را در طول عمر مفیدشان میان دورههای مالی مختلف توزیع میکنند؛ فرآیندی که با عنوان استهلاک در حسابداری شناخته میشود.
استهلاك صرفا يك فرايند تخصيص بهای تمام شده دارایی به دورههای استفاده است و به معنای كاهش ارزش واقعی يا تعيين ارزش منصفانه دارایی نيست. به بيان ديگر، استهلاك ابزاری برای اجرای اصل تطابق هزينه با درآمد در حسابداری است تا گزارشگری مالی تصوير منصفانه تری از عملكرد و وضعيت مالی واحد تجاری ارائه دهد.
اهميت بررسي استهلاك از آنجا ناشی می شود كه انتخاب روش استهلاک در حسابداری میتواند به شكل معناداری بر ميزان سود گزارش شده، بهای تمام شده محصولات، ماليات پرداختی و حتی ارزش بازار شركت تاثير بگذارد. در نتيجه، درك صحيح از مبانی، روشها و پیامدهای استهلاك برای حسابداران، مديران و سرمايه گذاران ضروری است.
چنانچه میخواهید محاسبه استهلاک، ثبت حسابداری، دفاتر قانونی و قوانین مالیاتی را بصورت کاملاً عملی آموزش ببینید، در دورههای آموزشگاه حسابداری نوآوران شرکت کنید.
مشاهده دورههای حسابداری نوآوران
استهلاک در حسابداری چیست؟ (تعریف ساده و کاربردی)
استهلاك از لحاظ لغوی به معنی “فرسايش” يا “فرسودگی” مي باشد، استهلاک در حسابداری عبارت است از: سرشكن كردن و تخصیص بهای تمام شده داراییهای ثابت به صورت منظم و معقول به دوره هايي كه انتظار مي رود از دارايی استفاده شده و منافع آتی برای واحد اقتصادی ايجاد كرده است. به عبارت سادهتر “استهلاک یعنی تخصیص منظم بهای تمامشده یک دارایی ثابت به دورههایی که از آن دارایی استفاده میشود.” یعنی هزینهای برای استفاده از دارایی، نه کاهش ارزش واقعی آن.
تعريف استهلاک در حسابداری بر اساس قانون مالياتهای مستقيم
بر طبق استانداردهای حسابداری ایران، تخصيص سيستماتيك مبلغ استهلاك پذير يك دارايي طی عمر مفيد آن را استهلاك میگویند. مطابق با ماده ١٤٩ قانون مالياتهای مستقيم استهلاك، آن قسمت از داراییها استهلاك پذير است كه بر اثر بكارگيري يا گذشت زمان يا ساير عوامل و بدون توجه به تغيير قيمتها، ارزش آن تقليل مييابد وهمچنين هزینههای تاسيس قابل استهلاك بوده است. هزينه استهلاك آنها جزءهزينههاي قابل قبول مالیاتی تلقی ميشود.
مقررات مربوط به استهلاکهای داراییهای استهلاک پذیر شامل جداول استهلاكها و چگونگی اجرای آن با رعايت استانداردهای حسابداری توسط سازمان امور مالیاتی كشور تهيه ميشود و ظرف مدت شش ماه از تاريخ تصويب قانون مالياتهای مستقيم به تصويب وزير امور اقتصادی و دارایی میرسد.
طبق قانون مالياتهای مستقيم ماخذ محاسبه استهلاک، بهای تمام شده دارایی است و استهلاك از تاریخی محاسبه ميشود كه دارايي قابل استهلاك، برای بهره برداری آماده ميشود و در اختيار مؤسسه قرارميگيرد. طبق ماده شش اين قانون، در صورتی كه دارايي قابل استهلاك در طی ماه در اختيار مؤسسه قرار گيرد، ماه مزبور در محاسبه منظور نخواهد شد و مبدا محاسبه استهلاك دارايي از ابتدای ماه بعد از بهره برداری خواهد بود.
در مورد كارخانه ها، دوره بهره برداری آزمایشی جزء بهره برداری محسوب نميگردد.بنابراين، وجود دو شرط برای شروع استهلاك لازم است. يكي آن كه داراي در اختيار مؤسسه قرار گرفته باشد و ديگر آنكه دارایی آماده بهره برداری باشد، اعم از آنكه مورد بهره برداري قرار گرفته باشد يا خير. به استثنای روز اول ماه، روزهای ديگر هرماه، اگر دارایی، خریداری يا مورد بهره برداری قرار گيرد استهلاک از ابتدای ماه بعد قابل محاسبه است.
با توجه به آنچه ذکر شد، بصورت خلاصه طبق ماده ۱۴۹ قانون مالیاتهای مستقیم:
-
- داراییهای استهلاکپذیر بهدلیل استفاده، زمان یا سایر عوامل، ارزششان کاهش مییابد.
- هزینه استهلاک در حسابداری، جزو هزینههای قابل قبول مالیاتی محسوب میشود.
- مبنای محاسبه استهلاک در حسابداری “بهای تمامشده دارایی” است.
- شروع محاسبه از اول ماه پس از آماده بهرهبرداری شدن دارایی خواهد بود.
نکته مهم: دوره بهرهبرداری آزمایشی کارخانه، جزو بهرهبرداری محسوب نمیشود.
تجدید ارزیابی داراییها و اثر آن بر استهلاک در حسابداری
در تبصره ١ ماده ١٤٩ قانون مالياتهای مستقيم توضيح داده شده كه افزايش بهای داراییهای اشخاص حقوقی ناشی از تجديد ارزيابی با رعايت اصول حسابداری، مشمول ماليات بر درآمد نخواهد بود. همچنين، هزينه استهلاك ناشی از اين افزايش ارزش نيز به عنوان هزينه قابل قبول مالیاتی تلقی نمیشود.
در زمان فروش يا معاوضه دارايیهايی كه مورد تجديد ارزيابی قرار گرفتهاند، سود يا زيان حاصل از فروش، براساس تفاوت بين قيمت فروش و ارزش دفتری دارایی پيش از تجديد ارزيابی محاسبه و در تعيين درآمد مشمول ماليات لحاظ خواهد شد.
آيين نامه اجرايی مرتبط با نحوه تجديد ارزيابی، فروش و استهلاك اين دارايیها و ساير الزامات اجرايی، با در نظر گرفتن استانداردهای حسابداری، به پيشنهاد وزير امور اقتصادی و دارایی و ظرف مدت شش ماه از تاريخ ملزم الاجرا شدن قانون (١۳٩۵/۰١/۰١) به تصويب هيئت وزيران خواهد رسيد.
با توجه به آنچه ذکر شد، بصورت خلاصه طبق تبصره ۱ ماده ۱۴۹:
- افزایش ارزش دارایی ناشی از تجدید ارزیابی “مشمول مالیات نیست”.
- اما استهلاک ناشی از افزایش ارزش، هزینه قابل قبول مالیاتی محسوب نمیشود.
- سود یا زیان فروش دارایی بر اساس ارزش دفتری قبل از تجدید ارزیابی محاسبه میشود.
زیان ناشی از فروش داراییهای مستهلک
طبق تبصره ٢ ماده ١٤٩ قانون مالياتهای مستقيم، در صورتی که فروش دارايیهای قابل استهلاك يا از كار افتادگي ماشين آلات منجر به زيان برای موسسه شود، اين زيان معادل ارزش مستهلك نشده دارايي پس از كسر مبلغ حاصل از فروش (در صورت وجود)، به طور يكجا در حساب سود و زيان همان سال قابل ثبت خواهد بود. در خصوص دارايیهای تجديد ارزيابي شده، اين حكم بر مبنای ارزش دفتری دارایی پيش از اعمال تجديد ارزيابی جاری خواهد بود.
به بیان سادهتر، اگر دارایی استهلاکپذیر فروخته شود و ارزش فروش کمتر از ارزش دفتری باشد، این اختلاف بهعنوان “زیان قابل ثبت در سود و زیان همان سال” شناسایی میشود.
عوامل مؤثر بر ميزان هزينه استهلاک در حسابداری
هزينه استهلاك، يك هزينه غير نقدی در صورتهای مالی است كه نشان میدهد چه مقدار از ارزش دارایی طی یک دوره استفاده شده است. عوامل زير روی استهلاك تاثيرگذار است.
قيمت تمام شده دارایی: شامل قيمت خريد، هزينههای حمل و نقل و هزينههای نصب و آمادهسازی است. افزايش بهای تمام شده، باعث افزايش هزينه استهلاك سالانه میشود.
عمر مفيد دارايي: نشان دهنده تعداد سالي است كه ميتوان به صورت استاندارد از دارايي استفاده كرد.افزايش عمر مفيد اقتصادی يك دارايي باعث كاهش هزينه استهلاك سالانه آن میشود.
ارزش اسقاط (ارزش قراضه يا ارزش باقيمانده): ارزش اسقاط در واقع ارزش يك دارايي پس از پايان عمر مفيد آن است. افزايش ارزش اسقاط باعث كاهش هزينه استهلاك سالانه میشود.
| عامل تأثیر | نتیجه |
|---|---|
| بهای تمامشده دارایی | افزایش بها → افزایش استهلاک سالانه |
| عمر مفید | افزایش عمر → کاهش هزینه سالانه |
| ارزش اسقاط | افزایش ارزش اسقاط → کاهش استهلاک |
بهای تمامشده شامل هزینه خرید، حمل، نصب، و آمادهسازی دارایی است.
انواع داراییهای ثابت از نظر استهلاک در حسابداری
دارايیهای ثابت به دو دسته زير تقسيم میشوند:
١. دارايیهای ثابت مشهود
دارايیهايی كه قابل مشاهده و قابل لمس (فیزیکی) هستند. مثال: ساختمان، زمين، تجهيزات، اثاثه، ماشين آلات و وسايل نقليه.
دارايیهای ثابت مشهود به دو دسته دارايیهای استهلاك پذير و دارايیهای استهلاک ناپذير تقسيم میشوند.
| نوع | ویژگی |
|---|---|
| استهلاکپذیر | عمر محدود دارند (مثلاً خودرو و تجهیزات) |
| استهلاکناپذیر | عمر نامحدود دارند (مانند زمین) |
دارايیهای ثابت استهلاک پذیر
اين دارايیها دارای عمر معين و محدودی هستند و طی عمر مفيد برآوردی خودشان مستهلک میشوند. مانند: ساختمان، اثاثه، ماشين آلات، تجهيزات و وسايل نقليه.
دارايیهای ثابت استهلاک ناپذیر
اين دارايیها عمر نامحدودی دارند و در اثر استفاده تحليل نمیروند، مثل زمين.
٢. دارايیهای ثابت نامشهود
دارايیهايی كه قابل مشاهده يا قابل لمس نيستند. مثل: حق امتياز، حق تالیف، حق اختراع و سرقفلی.
روشهای محاسبه استهلاک در حسابداری (مناسب کشور ایران)
روش های مختلفی برای محاسبه ی هزینهی استهلاک دارايیها وجود دارد كه هر كدام از فرمول متفاوتی برای محاسبه ی هزينه استهلاك استفاده میكنند.
١- روش خط مستقيم
در روش خط مستقيم هزينه استهلاک مقدار ثابتی است كه هر سال (به تعداد سالهای عمر مفيد دارايي) در صورت وضعيت عملكرد ثبت میشود. برای محاسبه هزینه استهلاک به روش خط مستقيم از بهاي تمام شده دارايي، ارزش اسقاط را كم كرده و بر عمر مفيد دارايي بر حسب سال تقسيم میشود.
فرمول هزینه استهلاک به روش خط مستقيم = (بهای تمام شده دارائی – ارزش اسقاط) ÷ عمر مفيد
٢- روش مانده نزولی
در اين روش ميزان استهلاک هر سال با اعمال نرخ تعيين شده در جدول استهلاک نسبت به مانده ارزش دفتری دارایی محاسبه میشود و هنگامی که مانده ارزش دفتری دارایی به کمتر از ٥ درصد بهای تمام شده دارایی برسد، كل مانده ارزش دفتری در سال بعد يكجا قابل استهلاک است .
فرمول هزینه استهلاک به روش نزولی = (بهای تمام شده دارایی – مانده استهلاک انباشته) × نرخ نزولی
٣- روش تعداد توليد
در اين روش استهلاک هر سال بر مبنای میزان محصول تولیدی نسبت به كل ظرفيت توليد دارایی محاسبه میشود.
طبق ماده ١٠ آيين نامه ماده ١٤٩ قانون مالياتهای مستقيم در ارتباط با آن دسته دارايیهای استهلاک پذير که مدت يا نرخ استهلاک آنان نسبت به جدول استهلاکهای قبل تغيير يافته باشد، بايد در محاسبه استهلاک آنها به شيوه زير عمل کنيد .
محاسبه با روش خط مستقيم
مانده ارزش دفتری دارایی ظرف مدت باقيمانده عمر مفيد (عمر مفيد دارايي طبق جدول جديد منهای مدت مستهلك شده دارايي)، مستهلك خواهد شد و در صورتی که باقی مانده عمر مفيد معادل يا كمتر از يكسال باشد، كل مانده ارزش دفتری در سال اول اجرای اين جدول، قابل استهلاک خواهد بود.
محاسبه با روش نزولی
مانده مستهلک نشده دارائی، طبق نرخ جديد مندرج در جداول پيوست قابل استهلاک خواهد بود.
استهلاک دارایی ثابت کمتر از ١٠ درصد حد نصاب
چنانچه قيمت تمام شده يك دارايي تحصيل يا ايجاد شده كمتر از ده درصد حد نصاب معاملات كوچك موضوع قانون برگزاری مناقصات در آن سال باشد، در سال تحصيل يا ايجاد ،قابل استهلاک خواهند بود.
محاسبه استهلاک دارايیهای دست دوم
دارايیهايی كه به صورت دست دوم خریداری میشوند، مطابق عمر مفيد و يا نرخهای مندرج در جدول استهلاکات، قابل استهاک خواهند بود.
ثبت استهلاک در حسابداری (پايان سال)
در تمام روشهای محاسبه استهلاک در حسابداری بايد در پايان سال بعد از محاسبه استهلاک، ثبت زير در دفاتر انجام شود، براساس اين ثبت هزینه استهلاک بدهکار و استهلاک انباشته بستانکار ميشود.
نتيجه گيري
استهلاک در حسابداری به عنوان يكي از مهمترين مفاهيم، نقشی اساسی در سنجش واقعی سود، محاسبه ماليات و تصميم گيريهای اقتصادی دارد. روشهای مختلف استهلاک مانند خط مستقیم، نزولی، يا بر مبنای توليد هر يك مزايا و محدوديتهای خاص خود را دارند و انتخاب روش مناسب به ماهيت دارايی، شرايط اقتصادی و اهداف واحد تجاری بستگی دارد. بنابراين شناخت دقيق از استهلاک نه تنها به گزارشگری مالی شفافتر كمك ميكند، بلكه ابزاری کارآمد برای برنامهريزی مالی، ارزيابی عملكرد و مديريت بهينه منابع محسوب ميشود. از اينرو، توجه به انتخاب روش صحيح و به كارگيری استانداردهای حسابداری مرتبط، گامی ضروری در ارتقای سلامت مالی و تصمیم گیری آگاهانه در سازمانها به شمار ميرود.
پست های مرتبط
9 مهر 1404
دیدگاهتان را بنویسید